Elisaun Geral Sai Hanesan Fator Determinasaun Povu Ba Moris Diak

Elisaun Geral Sai Hanesan Fator Determinasaun Povu Ba Moris Diak

posted: Wednesday, March 15, 2017 | 0 comments | 809 Views

Husi:Pelágio Belo Simões da Costa (Hp 77402406)

(Artigu nee prefere liu ba iha elisaun Presidensial no Parlamentar)

Papel partidu politika importante tebes iha nasaun ne’ebe adopta sistema demokrasia, atu alkansa dezenvolvimentu ba nasaun no kore povu husi moris kiak presija iha partidu politiku tanba partidu politiku bele realiza povu nia esperansa ba moris diak liu husi ukun, los duni partidu politiku mak kaderiza nia intelektuais sira hodi servi no hamoris makina estadu iha orgaun soberanu laran no bele transforma povu nia moris. Iha ema barak fo nia pontu de vista partidu politiku mak dalan ida bele asegura dezenvolvimentu nasaun nian no hametin demokrasia, maibe iha parte seluk hanoin mai husi ema sira ne’ebe kritiku ezistensia partidu politika hanesan organizasaun politika ida ne’ebe favorese deit ba grupu elite hodi proveitu iha ukun atu hetan  previlejiu no haksolok iha sofrementu povu nian.

Hanesan ita hatene iha nasaun barak mak adopta sistema demokrasia, iha nasaun balun ezistensia demokrasia buras no fo poder tomak ba povu sai hanesan kontrolo social ba aktividade servisu orgaun soberanu sira no iha nasaun balun mos demokrasia buras iha deit tempu elisaun geral hodi fo kompetensia ba povu ezerse sira nia direitu hanesan eleitores atu eskolha no votu ba partidu politiku maibe liu tiha elisaun geral direitu sira ne’ebe mak estabelese iha konstituisaun lakon no iha deit mak dever hodi kumpri ukun nain nia orden, nee prova ida labele nega maske konseptu demokrasia la ses husi konseptu estadu de direitu no estadu de direitu hatu’ur a’as lei inan no lei oan sira, lei mak hanesan fondasi ida hodi estadu hamrik metin ezerse aktividade nasaun nian no papel orgaun soberanu define klean prinsipiu haketak poder ne’ebe preve orgaun soberania sira iha relasaun ba malu wainhira halao knar, tuir prinsipiu separasaun no interdependensia kbiit nian, maibe iha ezekusaun aktividade orgaun soberanu sira ladun efetivu no funsiona ho diak tanba iha lideransa autokrasia mak sei dumina ho nune’e  ukun laos ho lei maibe ho poder no sistema kontrolo, fiskalizasaun laos iha orgaun legislativu nia liman, orgaun yudikativu laos hanesan orgaun independente ida atu halo justisa maibe poder kontrola ba aktividade estadu tomak iha orgaun ezekutivu nia liman.

 Demokratikamente iha nasaun barak mak hala’o elisaun geral, hanesan mos Timor-leste sempre realiza dala ida iha tinan lima nia laran ba selebrasaun festa demokrasia tolu, festa ba dahuluk nian hanesan elisaun xefe suku ne’ebe orienta  povu atu eskolha nia autoridade lokal no festa ba daruak nian mak elisaun  Prezidensial, iha elisaun nee fo prioridade ba sidadaun maioridade sira atu hili no kandidata sira nia kandidatura bele kompete iha vaga Prezidente da republika hodi asumi kna’ar hanesan Xefe Estadu, simbulu garantia independensia nasional, unidade estadu nian no instituisaun demokratiku nia funsionamentu regular nomos asumi kna’ar hanesan komandante A’as liu iha forsas Armada nian. festa ba datoluk mak hanesan elisaun legislativu ne’ebe sidadaun hotu-hotu sei vota ba partidu politiku ne’ebe bele asegura povu nia esperansa no partidu politiku ne’ebe hakat liu bareira mak iha krebilidade hodi reprezenta aspirasaun povu iha uma fukun Parlamentu Nasional no iha kompetensia atu forma governasaun, ho eventu bo’ot tolu ne’ebe iha bele dehan nee festa demokrasia ida ba povu determina futuru ba moris diak. Hare ba prespektiva simplesmente bele dehan demokrasia ne’ebe mak ita iha fo fiar ba povu atu determina sira nia futuru liu husi elisaun geral no pasu pozitivu demokrasia Timor-leste hanesan modelu ezemplar ida ba iha nasaun dezenvolvidu sira, maske hanesan nasaun kiik maibe demokrasia ne’ebe mak ita opta fo liberdade ba sidadaun hotu-hotu atu partisipa iha vida politika no la diskrimina kona-ba seksu hodi asumi ba iha kargu politiku.

Demokrasia fo liberdade ba sidadaun hotu-hotu partisipa iha organizasaun ka partidu politiku ruma, elisaun geral hanesan dalan ida atu enkoraja povu uza poder politiku hodi avalia no julga partidu politiku ida ne’ebe mak merese duni priense iha orgaun Prezidensial no Parlamentar, votasaun ne’ebe livre, direita no sekretu nee sai hanesan fator determinante ida ba povu ho ne’e fiar katak povu iha dexernimentu atu eskolha kandidatura no Partidu politiku ne’ebe mak iha misaun, vizaun diak lori dezenvolvimentu ba povu no hasai povu husi moris pobreza nia laran. Ita hotu hatene Timor-leste hanesan nasaun ida foun maibe mosu partidu politiku oi-oin ne’ebe estruturadu iha idelogia, bandeira, figura no programa rasik maibe iha partidu politiku balun mos la iha programa, misaun no vizaun politika ne’ebe adekuadu inklui mos rekursu humanu ne’ebe sufisiente maibe iha mehi bo’ot ho intensaun hakarak hetan poder ne’ebe tuir konstitusional, ezemplu karik manan iha elisaun geral politika saida mak atu hala’o, sera que ema sira ne’ebe asumi kna’ar iha estrutura partidu nian barak mak iha kapasidade nivel edukasaun minimu no pior liu mak partidu politiku balun foti deit ema ne’ebe mak influensa iha baze hodi ba kaer kna’ar partidu nain, maibe atu dezenvolve nasaun ida laos hare deit ba iha bandeira partidu nian, laos hare deit ba ema ne’ebe mak influensa iha baze, necesariamente hare ba abilidade iha prestasaun servisu, kapasidade iha nivel edukasaun no tipu lideransa ne’ebe populista, iha responsabilidade moral ba kna’ar, atu nune’e bainhira iha diskusaun kona ba asuntu importante nasaun nian, diskute sobre orsamentu geral no lei ruma, reprezentante hirak nee labele hili dalan nonok no kaer ba filozofia ho termu (datang, duduk, dengar, diam, pulang asal tiap bulan terima gaji).

Realidade besik tama ba elisaun geral partidu politika sira sempre hakbesik an ba povu hato’o programa politika no realiza kompremisiu ho povu vota ba sira nia partidu maibe to’o iha ukun, partidu politika hirak ne’ebe mak hala’o komprimisiu nee ignora tiha povu nia lian no la iha vontade  realiza programa politika sira ne’ebe iha no la iha responsabilidade hanesan reprezentante iha parlamentu atu hala’o fiskalizasaun ba aktividade orgaun ezekutivu no iha parlamentu nasional mak la iha partidu opozisaun ida, nee signifika katak reprezentante sira la iha domin ba nasaun no loke espasu ba orgaun ezekutivu ho liberdade komete iha aktu korrupsaun, koluzaun no nepotismu.

Prosesu atu hakat ba iha elisaun geral kandidatu no partidu politiku sira sei liu husi faze ida mak hanesan kampanya politiku no kampanya politiku laos hanesan dalan ida lideransa politiku sira hamrik iha palku leten atu hato’o kompremisiu falsu no konta historia pasadu, ataka no soe lia ba adversariu politiku seluk la hatudu madureza politika iha povu nia oin, demagogia hodi kria konflitu entre militante, simpatezante partidu nian maibe objektivu husi kampanya politika hanesan dalan oportunidade ba partidu politiku sira atu hato’o edukasaun politika ne’ebe apropriadu ba militante no simpatezante sira, iha parte seluk kampanya politika hanesan meus ida fasilita lideransa no ekipa susesu partidu politiku nian atu hakbesik an ba povu hodi habelar programa politika, sosializa misaun, vizaun partidu nian no sai hanesan estrategia politika ida atu konvense konfiansa povu iha elisaun. Elisaun geral fo liberdade ba povu eskolha tuir maturidade politika atu vota ba partidu ne’ebe mak mai ho programa diak, vizaun no misaun ne’ebe klaru, partidu politiku ne’ebe manan maioria absoluta ka husi aliansa mak iha validade no lejitimidade forma governasaun, espera katak partidu ne’ebe mak forma governasaun bele ezekuta diak politika jeral nasaun nian ho  responsabilidade masimu ba iha interese nasional.

Objektivo husi elisaun geral laos atu hatene kandidatura ka partidu politiku ida ne’ebe manan no lakon, laos hatene partidu politiku ida ne’ebe mak hetan persentazen ho kuantidade bo’ot ka kiik  no elisaun geral laos atu hili figura partidu politiku ne’ebe ba kaer kna’ar iha palasiu Prezidente, Parlamentu nasional, Governu hodi hetan imunidade no prevelijiu ne’ebe favorese ba iha interese privadu maibe objektivu lolos husi elisaun geral hanesan mandatu responsabilidade ida husi povu ofrese ba iha kandidatura no partidu politiku sira ne’ebe mak sei asumi kna’ar iha orgaun soberanu hodi defende, garantia nasaun nia soberania, defende no promove sidadaun sira nia direitu liberdade fundamental, respeitu ba estadu nia prinsipiu direitu demokrasia, hatur justisa sosial ne’ebe justu inklui direitu, dever sira seluk ne’ebe mak preve iha konstituisaun, objektivu seluk husi elisaun geral mos hanesan sidadaun sira bele avalia hodi determina kandidatura no partidu politiku sira ne’ebe mak priense rekizitus sai servidor povu nian iha nasaun doben Timor-Leste.

Ho artigu badak ne’ebe mak esplika iha leten la iha intensaun atu prejudika lideransa ka partidu politiku nia personalidade ho nee hakerek nain prontu atu simu sujestaun no kritika ho modelu konstuktivu.  Obrigado e Bem Hazam