Entrevista eskluzivu ho LUGU, “Ha’u mai husi povu atu servi povu”

Entrevista eskluzivu ho LUGU, “Ha’u mai husi povu atu servi povu”

posted: Friday, March 10, 2017 | 0 comments | 66 Views

Eleisaun ba Prezidenti Republika (PR) foun periodu 2017-2022 hela deit semana ida ho balun (20 Marsu 2017). Nune’e, kandidatu Prezidenti Republika (PR) ne’ebe lejitimadu husi Tribunal Rekursu (TR) hamutuk nain 8 komesa tuun ba baze hodi halo sira nia komisius politika atu bele hetan konfiansa husi povu.

Kandidatu nain 8 ne’e, ida-idak la’o tuir ninia maneira no kapasidade hodi lori programa politika ba povu. Potensia kandidatu Prezidenti Republika ida mak José Luis Guterres “LUGU” ho numeru sorteu 5.

Ho programa prioridade 5 no numeru sorteiu 5, LUGU komesa halo ona nia komisiu no kampaña politika ne’ebe hahuu husi Dili hakur liu ba Aileu, Maubisse, Same no dau-daun ne’e iha ona Enklave Oecusse.

Hamriik ho prinsípiu kandidatura “husi povu no ba povu nia moris di’ak”, LUGU sai mos hanesan potensia boot ida iha kapasidade no integridade internasional atu sai ema numeru um iha RDTL ne’e.

Tuir mai entrevista eskluzivu husi jornalista Jornal Nacional Diário (JND), Antónia Maia Soares Gusmão, ho kandidatu Prezidenti Republika númeru sorteiu 5, José Luis Guterres (LUGU) ne’ebe halo foin lalais ne’e iha Díli.

JND: Saida mak motiva ita hodi kandidata-an ba PR?

LUGU: Hau fiar katak papel ida Prezidenti Republika ne’e importante teb-tebes ba iha nasaun. Tanba ne’e, sai Prezidenti Republika  tenke haree ba povu  tomak, haree ba rai no nasaun nia diak no kria mos relasoens internasional ho nasaun sira barak iha mundu rai klaran.

JND: Iha eleisaun Presidensial nian iha tinan 2012, ita mos kandidata hotu, maibe la konsege liu. Koragem saida mak ita iha atu kontinua kandidata án tan iha 2017 ne’e?

LUGU: Hau haree kandidatura sira hanesan maun Francisco Guterres “Lu-Olo” no mos sira seluk iha esperiensia ho hau desde tempu rezistensia nian to’o mai ukun an.

Iha tinan tempu rezistensia nian, serbisu iha frente diplomatika. Haree mos pasadu istoriku, hau hanesan membru fundador ida mai husi Comite Central Fretilin (CCF) no mos sai hanesan membru CCF durante tinan 30. Hau asume funsoens iha rai liur no iha rai laran. Iha rai liur iha tinan 1978 kuandu sai hanesan koordenador ba delegasaun TL nian iha ‘diaspora’, no Fretilin Timor Leste, militantes sira hili hau sai hanesan xefi delegasaun externa. Durante tempu independensia nian hau servi hanesan Vise Ministru Negosiu Estranjeirus no mos hanesan embaixador ba iha Nações Unidas no mos ba iha Estados Unidas Amerika nian.

Hau mos partisipa iha konferensia barak, iha tinan 2007 hau asina tratadu de amizade kooperasaun ho China, depois hau asume fali funsoens hanesan Vise Primeiru Ministru ba asuntus socieias ne’ebe prezide komisaun entre ministerial ba iha problema refujiadus, no mos prezide komisaun interministerial entre telekomunikasoens, iha tempu ne’ebe hau hala’o enkontru ho lideres nasionais no internasionais.

Hau sente katak hau iha responsabilidade atu fo esperiensia ne’ebe hau hetan hanesan serbisu ba iha povu Timor Leste, tanba ne’e maka dever hau nian ne’e atu oferese an ba povu. Hau kandidata an deit, maibe depende ba iha Povu, ne’ebe se povu hili duni hau karaik hau prontu atu servi, no asume kna’ar hanesan prezidente republika nian hau sei hala’o ho responsabilidade tomak, no hau oferese hau nia an tomak hodi servi povu ho domin tomak.

JND: Ita prontu kompete iha eleisaun prezidensial ho kandidatura sira seluk?

LUGU: Hau sempre prontu. Dori uluk mos iha luta libertasaun no iha tempu difisila saida deit,  hau prontu no ohin loron prontu atu kompete ho kandidatura sira, li-liu Francisco Guterres Lu-Olo, Antonio da Conceição “Kalohan” ho kandidatu seluk tan.

JND: Ita nia hanoin saida ba ita nia adversariu sira ne’ebe avansa mos nudar kandidatu Prezidenti Republika ne’e?

LUGU:  Hau deseza ba sira tomak, susesu iha kampaña ida ne’e, tanba ita presiza halo kampaña ida ho sibilizade ho kampaña ida ne’ebe respeito malu para ita bele fo exemplu diak ba jerasaun foun katak, iha politiku ne’e ita bele iha diferensia ideias, maibe ita respeita malu nafatin.

JND: Oinsa ita nia preparasaun ba iha kampaña prezidensial?

LUGU: Ami iha sede indempendete no oras ne’e dadauk funsiona ona, iha barak mai iha ne’e, ami halo tiha ona reuniaun bar-barak ho diferentes personalidades, veteranus barak mos mai, membru husi partidu balu nian, ne’ebe ami ho laran ksolok ami sira sira, tanba ami realsa bei-beik katak kandidatura ne’e indempendente, tanba prezidente nia kna’ar ne’e ba ema hotu, katak kaer ukun ba ema hotu, hare ema hotu.

JND: Ita bele fo hatene apoiu serteza husi veteranus se deit ba ita nia kandidatura?

LUGU: Ita nia komandante Cornelio Gama “L7” ho Jorge Alves no sira seluk tan,  fo apoia mai hau no sira sempre fo hanoin mai barak mai hau atu  saida los mak hau tenki halo ba oin.

Hau nia laran ksolok teb-tebes ba veteranus sira ne’ebe mak koalia ho hau, sira barak publiku mak ladun hatene, maibe sira nia maluk hanesan ema rezistensia nian hatene malu hodi fo apoia ba hau.

JND: Programa prioridade saida mak ita boot sei lori durante ita halo komisiu politika?

LUGU: Prezidente Republika ne’e iha kna’ar espesifiku tuir Konstituisaun, Hau hein katak aban bainrua povu eleze karik ba Prezidente Republika, ami hakarak iha mos reprezentante mai husi veteranus nian para haree ba asuntus principais sira ne’ebe iha ita nia rain laran katak, valoriza veteranus ne’e la’os fo deit pensaun ba sira, maibe importante mak esperiensia ne’ebe mak sira iha tempu funu para bele transmite fali ba iha jerasaun foun, tanba ne’e maka ami hanoin katak, presiza halo fali serbisu civiku ida, atu hanesan militar obrigatorio para veteranus sira ne’e ba iha eskola no fatin barak para transmite esperiensia  para jerasaun foun aban bainrua iha difikuldades bele valoriza konhesementu sira ne’ebe ita nia veteranus sira iha.

Ami mos hanoin katak ita nia rain ne’e presiza abut metin iha rai laran, ne’ebe ami hanoin mos ita gabinete Prezidenti Republika tenke iha mos reprezentante mai husi lia nain sira para ita bele eleinde valoriza kultura bele mos transmite ba jerasaun foun buat ne’ebe diak liu ita nia kultura.

JND: Ho konseitu saida mak ita hakarak tebes iha  militar obrigatoriu iha rai demokratiku ne’e?

LUGU: Presiza halo fali serbisu militar obrigatorio para jerasaun foun bele aprende mos meius de sub-vivensia para defende rai ida ne’e, no mos bele halo maneira oi-oin katak, serbisu ne’e la’os deit kaer kilat, maibe bele mos ho prezensa sira nian iha tempu forsas armadas para aprende mos konhesementus iha area linguas no mos area seluk, tanba prepara sira ba iha sira nia vida para ita bele mos kria kondisoens ba jerasaun foun mos prepradu atu defende rai ida ne’e wainhira iha problema ruma.

Militar obrigatoriu ba jerasuan foun sira la’os ita atu fo kilat ba sira, maibe transmite konhesimentu no hametin patriotismu ho nasionalismu. Ami mos iha politika barak, hanesan infraestruturas balu iha ona, maibe ita presiza investe mos ba iha nesesidades baziku povu nian, hanesan bee mos, saude, no mos uma ne’ebe diak ba povu, investe ba rekursus umanus, investe iha agrikultura.

JND: Ita hetan ona ukun an, maibe povu ne’e seidauk hetan moris diak. Nudar Prezidenti Republika, ita nia papel saida?

LUGU: Ohin loron ita nia povu mos iha rai, no mos kondisoens, maibe ita la iha osan para atu hodi halo negosio, ne’ebe ami hanoin mos katak osan balu ne’ebe mak iha bele investe iha rai laran, atravez kria fundu ida para fo kredito ba ita nia populasaun, jovens, bele fo ba setor pribadu nasional, no mos ba iha ita nia agrikultor sira.

Se ita la kria konsidoens ida ne’e altera oitoan politiku ekonomika, tanba ita agora investe hela iha rai liur maibe mos presiza investe iha rai laran, ita rasik habokur liu tan fundu ne’ebe mai iha Timor, maibe ita mos iha meius utiliza osan bele fo moris diak liu tan ba iha populasaun Timor nian.

Ita mos tenke hanoin ona atu halo diversifikasaun ba investimentu atu la bele dependensia liu ba  fundu minerais. Dalan diak liu ba ita ohin loron maka dezenvolve setor turismu ho agraikultura. Tanba ne’e, Prezidenti Republika tenke servisu hamutuk ho Governu hodi kria linhas area nasionais katak bele halo parseria ho sira ne’ebe mak iha esperiensia para bele aumenta turismu mai iha ita nia rain no kria kondisoens infraoestruturas ne’ebe adekuadu.

JND: Modelu kampaña saida mak apropriadu ba ita boot sira atu uza?

LUGU: Ami sei halo dialogu, komisius iha municipiu balu no mos halo dor to dor, ne’e importante tanba ba esplika identidade ba iha ita nia povu, li-liu tanba saida mak hakarak sai Prezidenti Republika no progrma ne’ebe mak iha.

JND: Programa principal saida mak ita boot sei lori bainhira sai PR?

LUGU: Hau nia hanoin, ita presiza muda oituan ita nia hanoin katak, ita Estado ida, situasaun ne’ebe ita iha, Estado mos bele kria emprezas Estado nian para inisialmente halo linhas area nasionais bele halo parseria ho kompanhia sira seluk, bele involve mos emprezarios Timor oan sira, bele mos partisipa durante tinan 5-10 shere asoens Estado nian ne’e bele fa’an fali ba iha ita nia povu em jeral, entaun halo ida ne’e ita nia Estado simu fali osan ne’ebe Estado investe, ida seluk fali, ita lakon tinan-tinan ita nia rekursus iha tasi. Prezidente Republika ne’e iha relasaun ho Tribunais, ita defende ho laran hotu, independensia husi tribunais ne’e hola parte iha konstituisaun, ne’ebe aban bainrua hanesan politika ida prezidente republika sei defende ne’ebe hau fiar katak ita tenke kria mos meius ba iha tribunais sira para sira bele kaer ukun iha justisa ne’e ho diak no fo justisa ba ema tomak, tanba justisa, ne’ebe ami defende ho laran tomak.

JND: Oinsa ita boot nia vizaun politika regional no internasional?

LUGU: Relasoens internasionais ita haree katak ohin loron ne’e mundu hanesan iha komplikasaun barak no mos dezafius, ne’ebe presijz halo buat hotu, primeiru presiza projeta iha rai liur kona-ba  imagem Timor Leste nian. Tanba ne’e, ita presiza prezidenti ida iha esperiensia internasional para bele defende no promove interese Timor nian iha rai liur.

JND: Problema esensial no nesesariu ida maka negosiasaun fronteira maritima TL ho Australia. Ita nia negosiador prinsipal Kayrala Xanana Gusmão, halo esforsu internasional atu bele fo rezultadu diak ba negosiasaun ne’e. Oinsa ita nia prozesaun ba situasaun ida ne’e?

LUGU: Ohin loron ita iha negosiasaun tasi Timor ho Australia ne’ebe ita presiza esforsu. Hanesan Prezidenti Republika, serteza ho laran tomak no fuan tomak apoia iha prosesu negosiasaun ne’ebe mak maun Xanana Gusmão halo dau-daun.

JND: Prezidenti ne’e lav iha osan, tanbasa mak ita boot kandidata an no oinsa ita boot nia jestaun ba serbisu?

LUGU: Ami ne’e atu dehan ho onestidade, los duni hahu iha tinan 2012 tama iha Governu, ne’ebe tama ho liman mamuk, sai mos ho liman mamuk. Ami osan la iha, maibe hau hamutuk ho kolega sira halo buat hot-hotu ho meius ne’ebe iha para bele fo alternativa ba iha povu atu povu tenki moris diak no goja nia independensia ho dignidade. ***

Be Sociable, Share!