Masakre Kraras Planeadu

Masakre Kraras Planeadu

posted: Wednesday, November 27, 2013 | 4339 comments | 23542 Views

Masakre Kraras, Distrito Viqueque ne’ebe akontese iha loron 8 fulan Agustus tinan 1983 mai husi Asaun Organizadu no planeadu ne’ebe hanaran levantementu armadu ne’ebe kontinuasaun husi funu segundu etapa gerillia hafoin baze apoiu rahun.
Tuir Falur Rate Laek ne’ebe hanesan sasin vivo ida iha historia masakre Kraras ne’e katak, akonsetementu kraras mai husi asaun ida ne’ebe hanaran levantementu armadu.
Falur Rate Laek, afirma hafoin baze apoiu rahun gerileiru sira ne’ebe mak hela iha ailaran hakarak halo dialogu ho governu no komandu da luta iha Ailaran, ho objeitu atu halo alisiamentu maibe gireleiru sira halo fali planu hodi internasionaliza funu.
Falur Esplika, militar Indonesia iha momentu ne’eba impoim ho nia hakarak atu alisia hotu ema sira iha ailaran hodi ba rende maibe lakonsege tamba atu halo asaun ruma ho violensia tan ne’e atu antisipa ne’e mak komandu da luta halo lavantamentu hodi fo orden iha nivel nasional.
“Iha 8 Agustu komandu ba luta fo ona orden ne’ebe komandu da luta estuda situasaun Indonesia atu antisipa ona fo orden ba Timor oan sira atu halo lavantementu iha 8 Agustu tuku 5 lorokraik iha Kraras ne’e tenki tarutu, tuku 7 tarutu iha Sub-Distritu Ossu, tuku 8 tarutu iha Nahareka atu nune’e rona iha fatin-fatin ne’ebe a’as atu nune sira ne’ebe mak iha rai tetuk sei kilat ba Indonesia hodi halo levantementu atu hasai kilat hodi lori ba ailaran,”dehan Falur ba Jornalista Kuarta (21/11) semana kotuk iha ninia kna’ar fatin Kuartel General, Fatuhada, Dili.
Nia informa katak, povu barak mak sai vitima ba akontesementu ne’e. Tanba Indonesia sira hatene oho populasaun iha, Buanurak, Watulari, Watucarbau, Iliomar, Muapitin no fatin seluk tan.
“Asaun ne’ebe mak planeadu ne’e tamba atu levantementu armadu ne’ebe planea tiha husi komandu da luta katak 8 Agustu tuku 5 lorokraik tenki tarutu hodi halo levantamentu iha fatin-fatin, komandu da luta momentu ne’e mak Kay Rala Xanana Gusmão komandante en Xefi das Falintil, aktual Primeiru Ministru,”dehan Falur.
Falur konta katak, moris iha tempu uluk nian hanoin mak luta hela deit, tenki aprende husi maluk sira ne’ebe mak mate, buka tenki ultra pasa hodi haforsa a’an atu nune’e bele sai sobreviviu hodi bele ultra pasa difikuldade ne’ebe mak hasoru loron-loron.
“Inimigu (Indonesia) sira mate efetivu nain 16 direta nain 2 sobrevive iha masakre Kraras, remata iha lavantamentu ha’u sei iha ne’eba tamba ha’u nia diresaun mesmu iha maibe ha’u lakohi ataka tamba ha’u nia kapasidade analiza funu ne’e fraku no evita ran fakar barak iha Viqueque,”dehan Falur.
Iha akontesementu masakre Kraras ne’e, nia dehan, saudozu komandante ular nia kilat ne’ebe iha hamutuk kuaze 16 no foti tan militar Indonesia nian hamutuk 18, matraliador 2 no mos rekal balun, no iha fali parte Falur Rate Laek ninian konsege lori kilat hamutuk 79 hodi lori ba Ailaran.
Falur Rate Laek iha momentu ne’eba hanesan komandante kompañia RATIH signifika Rayat Terlatih militar Indonesia mak tau naran ne’e.
Falur iha momentu neba lolos atu sai ba ailaran ho kilat hamutuk 100 resin maibe tanba ninia kapasidade analiza no kapasidade komando fraku oitoan entre desiju no desijaun signifika karak sei ragu-ragu entaun lakonsege lori sai.
Tuir nia, iha historia balun hateten katak iha momentu neba militar Indonesia sira bo’ok fali forsa sira nia ferik oan ne’e los duni, maibe la’os tanba ne’e maka termina masakre Kraras ne’e lae, tanba masakre Kraras ne’e feitu no planeadu la’os espontania.
“Masakre Kraras ne’e planeadu la’os espontania. saudozu Nahak nia kaben naran saudoza Cristina, kuandu hela tan loron 2 tama ba planu hodi halo levantamentu ona. militar Indonesia sira ne’e mos aproveita ona, iha momentu ne’eba sira besik atu mate ona ne’ebe ran sa’e ulun ona entaun book fali saudozu Nahak nia ferik oan entaun ninia laen reazen ona iha momentu ne’eba. Maibe Saudozu ne’e la tiru tanba sorti sei iha, maibe saudozu ne’e tiru maka estraga kedas planu ona entaun masakre Kraras labele akontese ona maibe laiha sira pasiensia,”esplika Falur.
Falur konta tan katak, iha momentu ne’eba sira hasoru difikuldades barak, primeiru mak kapasidade funu nian. Iha momentu ne’eba sira nunka hanoin atu buka vida hanesan buka osan, halo uma diak no han diak maibe sira han tuir saida mak iha hodi oinsa halo funu ba ukun a’an ninian.
“Hafoin kilat tarutu tiha ha’u seidauk sai, ha’u sei iha neba. tanba ami nia album ida ligasaun iha Viqueque vila laran ne’e laiha, ami lakohi ataka tanba ha’u nian kapasidade analiza funu ne’e mos fraku, atu evita ran fakar iha viqueque vila ne’ebe ha’u la halo levantamentu entaun ha’u hein sai deit, mas ha’u nia forsa sira ne’ebe organizadu ne’e pelutaun ida destaka iha Uatucarbau, ida iha Dilor no ida seguransa iha duni Kodim Viqueque vila ne’e,”relembra Falur.
Iha loron 8 agostu, nia dehan, sira hotu finjidu hatais farda bola nian atu ba joga tanba atu anima loron 17 Agostu, loron proklamasaun Indonensia nian. maibe sira rasik hatene tiha ona iha loron 8 Agostu lorokraik iha kraras tenki rahun. Iha momentu ne’eba lolos ne’e Falur atu sai ho kilat hamutuk 180 maibe tanba nia kapasidade analiza funu nian fraku oitoan.
Tuir Falur katak, naran ne’ebé nia uza ne’e nudár naran kodigu iha ailaran atu nune’e inimigu labele hatene.
“Ha’u nia naran Rate Laek ne’e tanba iha momentu klandestina buka naran ida ne’ebe ema labele hatene, Rate ne’e signifika (Rayat Terlatih), agora hau nia naran Falur Rate Laek ne’e iha buat seluk ida, Falur ne’e signifika Manu aman, Rate Laek ne’e hau hatene katak hau Falintil ne’ebe aban bainrua mate rate laiha, FALUR rasik iha ninia signifika katak F katak Falintil, A katak Armadas, L katak Libertasaun, U katak Unidus, R katak Rezistensia, sira ne’e hamtuk signifika katak atu sai forsa armada tenki hamutuk iha rezistensia armada,”esplika Falur.
Iha momentu ne’eba nia naran mak Falur deit, maibe ninia segundu komandante naran Maulelo, tau fali Falur nian naran ho naran Falur Rate Laek. Falur Rate Laek ne’e nia naran naran Baptismo mak Domingos Rauldi.
“Iha tinan 1980 ne’e ha’u klandestina tiha ona, ha’u iha Falintil tinan tolu iha ailaran, ha’u rende iha 1979 iha loron 4 fulan Abril, la to’o tinan ida ha’u ligasaun fali ona ho sira ailaran,”subliña Falur.may

Be Sociable, Share!

Leave a Reply

Your email address will not be published.